Kobiety z roczników 1954–1961 a ZUS – dlaczego emerytura powszechna była niższa i czy można walczyć o wyrównanie?

Przez wiele lat tysiące kobiet przechodzących na emeryturę nie miało świadomości, że wysokość ich emerytury została obliczona według zasad, które obecnie budzą poważne zastrzeżenia konstytucyjne. Problem dotyczy przede wszystkim kobiet urodzonych w latach 1954–1961, które wcześniej skorzystały z możliwości pobierania emerytury wcześniejszej, a następnie wystąpiły o emeryturę powszechną. Dla wielu z nich moment osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego miał oznaczać wyższe świadczenie. W praktyce często okazywało się jednak, że nowa emerytura była niewiele wyższa od emerytury wcześniejszej, a niekiedy nawet niższa. Powodem było pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury o sumę wcześniej pobranych świadczeń.

System emerytalny przewidywał, że osoba pobierająca wcześniejszą emeryturę, po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, może złożyć wniosek o nowe świadczenie. Problem pojawił się po zmianie przepisów obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku. ZUS zaczął pomniejszać podstawę obliczenia emerytury powszechnej o kwoty wszystkich wcześniej wypłaconych emerytur wcześniejszych. W praktyce oznaczało to, że kapitał zgromadzony na koncie emerytalnym był niższy jeszcze przed obliczeniem nowego świadczenia. Im dłużej dana osoba pobierała wcześniejszą emeryturę, tym większe było pomniejszenie emerytury powszechnej. Wiele kobiet podejmowało decyzję o wcześniejszej emeryturze kilka lat wcześniej. W chwili składania wniosku nie mogły wiedzieć, że po osiągnięciu wieku emerytalnego ich przyszła emerytura zostanie obniżona według nowych zasad. To właśnie ten brak możliwości przewidzenia skutków zmiany prawa stał się jednym z najważniejszych argumentów podnoszonych w późniejszych postępowaniach sądowych.

Przełom nastąpił po wydaniu przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie SK 140/20.

Trybunał uznał, że zastosowanie mechanizmu pomniejszania emerytury wobec określonej grupy ubezpieczonych narusza konstytucyjną zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Osoby podejmujące decyzję o wcześniejszej emeryturze nie mogły bowiem przewidzieć, że w przyszłości ustawodawca zmieni zasady ustalania emerytury powszechnej. W praktyce oznacza to, że kobiety urodzone w latach 1954–1961 również mogą posiadać argumenty przemawiające za ponownym przeliczeniem emerytury.

Kobiety z tych roczników często korzystały z możliwości wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej z uwagi na pracę w szczególnych warunkach zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami. Następnie, po ukończeniu powszechnego wieku emerytalnego, co następowało po 31 grudnia 2012 roku (czyli przed wejściem w życie nowelizacji ustawy emerytalnej w dniu 1 stycznia 2013 roku, a konkretnie art. 25 ust 1b) składały wniosek o emeryturę powszechną. To właśnie wtedy ZUS stosował mechanizm pomniejszenia podstawy obliczenia emerytury o wcześniej pobrane świadczenia. Efektem były świadczenia niższe nawet o kilkaset złotych miesięcznie. W skali wielu lat oznacza to bardzo znaczące straty finansowe.

Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego coraz więcej osób decyduje się na podjęcie działań prawnych. W zależności od okoliczności konkretnej sprawy możliwe jest dochodzenie ponownego ustalenia wysokości emerytury oraz wypłaty należnego wyrównania za lata wstecz. Każda sprawa wymaga jednak właściwego doboru strategii procesowej. Znaczenie ma między innymi sposób sformułowania wniosku kierowanego do ZUS, analiza wcześniejszych decyzji oraz odpowiednie przygotowanie odwołania do sądu. To właśnie na tym etapie najczęściej zapadają decyzje, które mogą mieć wpływ na powodzenie całego postępowania.

Choć sytuacja prawna nadal się rozwija, coraz więcej osób decyduje się na podjęcie działań już teraz. W praktyce wcześniejsze rozpoczęcie postępowania pozwala szybciej zabezpieczyć swoje prawa oraz uzyskać rozstrzygnięcie sądu. Nie warto zakładać, że problem zostanie rozwiązany automatycznie przez ustawodawcę. Prace nad przepisami naprawczymi trwają od dłuższego czasu, jednak nadal nie doprowadziły do kompleksowego rozwiązania sytuacji wszystkich poszkodowanych emerytów oraz w swoich założeniach pozbawiają możliwości wypłaty wyrównania emerytury. Dlatego w wielu przypadkach to właśnie indywidualne postępowanie może pozostać najlepszą drogą dochodzenia swoich praw.

Każda sprawa dotycząca pomniejszonej emerytury wymaga dokładnej analizy dokumentów oraz historii ubezpieczenia. Kancelaria może ocenić, czy zastosowany przez ZUS sposób obliczenia świadczenia budzi wątpliwości w świetle aktualnego orzecznictwa. Następnie możliwe jest przygotowanie odpowiedniej strategii działania, sporządzenie wniosku do ZUS, a w razie potrzeby również odwołania do sądu. Profesjonalna analiza pozwala uniknąć błędów proceduralnych i może zwiększyć szansę na dochodzenie należnego wyrównania emerytury.