Czy ktoś dostał odszkodowanie za słupy energetyczne?

Słupy energetyczne i linie przesyłowe na nieruchomościach nie należą do rzadkości. Wiele z nich powstało kilkadziesiąt lat temu, często bez udziału obecnych właścicieli działki. Pojawia się zatem pytanie, czy ktoś rzeczywiście dostał odszkodowanie za słupy energetyczne. Odpowiedź brzmi twierdząco – w praktyce sądowej zapadają orzeczenia przyznające właścicielom nieruchomości wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu. Nie jest to jednak „odszkodowanie” w prawnym znaczeniu tego słowa – w sprawach o ustanowienie odpłatnej służebności przesyłu sąd przyznaje nie odszkodowanie, lecz właśnie wynagrodzenie.

Sama lokalizacja urządzeń przesyłowych na działce nie oznacza jednak automatycznie prawa właściciela do wypłaty określonej kwoty. Sytuacja prawna każdej nieruchomości i przebiegających przez nią instalacji wymaga odrębnej analizy. Znaczenie dla oceny roszczenia ma czas budowy linii oraz podstawa prawna korzystania z gruntu przez przedsiębiorstwo przesyłowe, a także przebieg urządzeń przesyłowych przez nieruchomość i zakres ograniczeń, jakich z ich lokalizacją doznaje właściciel gruntu.

Często w przestrzeni publicznej można spotkać się z określeniem „odszkodowanie za słupy energetyczne”. Z prawnego punktu widzenia właściwe jest jednak posługiwanie się pojęciem wynagrodzenia, które należne jest w zamian za prawne uregulowanie korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe, czyli za ustanowienie służebności przesyłu.

Wynagrodzenie za służebność przesyłu to nie jest wyłącznie rekompensatą za powierzchnię gruntu zajętą przez urządzenia. Sąd Najwyższy wskazuje, że co do zasady obejmuje ono dwa składniki: wynagrodzenie za współkorzystanie z nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe oraz naprawienie uszczerbku wynikającego z obniżenia wartości nieruchomości wskutek posadowienia na działce urządzeń przesyłowych. Potwierdził to Sąd Najwyższy w postanowieniu z 12 kwietnia 2024 roku, sygn. II CSKP 2062/22, wskazując, że wynagrodzenie powinno uwzględniać zakres, charakter i trwałość obciążenia oraz stopień ograniczenia właścicieli w korzystaniu z nieruchomości.

Nie oznacza to jednak, że spadek wartości nieruchomości jest automatycznie składnikiem wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu w każdej sprawie – konieczne jest ustalenie jego związku z urządzeniami przesyłowymi i ustanowioną służebnością. Wysokość wynagrodzenia za służebność przesyłu zawsze zależy od rzeczywistego wpływu urządzeń na konkretną nieruchomość.

Sprawy dotyczące ustanowienia służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem są rozpoznawane przez sądy w całej Polsce, a w orzecznictwie bez problemu można znaleźć rozstrzygnięcia dotyczące linii energetycznych o różnym napięciu oraz działek o różnym przeznaczeniu. W takich postępowaniach sądy ustanawiają służebność, określają jej obszar w odniesieniu do konkretnej linii oraz sposobu, w jaki urządzenie wpływa na korzystanie z nieruchomości, a korzystając z wiedzy biegłego sądowego – odpowiednie wynagrodzenie.

Jednym z przykładów jest sprawa zakończona postanowieniem Sądu Najwyższego o sygn. akt II CSKP 2313/22, dotycząca linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 110 kV. Sąd pierwszej instancji ustanowił służebność przesyłu i przyznał właścicielowi nieruchomości jednorazowe wynagrodzenie. Rozstrzygnięcie zostało zakwestionowane przez przedsiębiorstwo energetyczne, a sprawa po rozpoznaniu przez sąd drugiej instancji trafiła do Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną przedsiębiorstwa, odnosząc się w uzasadnieniu do zasad ustalania odpowiedniego wynagrodzenia za służebność przesyłu – wskazał, że powinno ono równoważyć konsekwencje ograniczenia prawa własności i uwzględniać wszystkie istotne okoliczności dotyczące konkretnej nieruchomości. Orzeczenie wpisuje się więc w praktykę spraw dotyczących odpłatnego ustanawiania służebności przesyłu i pokazuje, dlaczego wysokość wynagrodzenia powinna być ustalana indywidualnie dla każdej nieruchomości.

Nie istnieje jeden uniwersalny cennik określający wysokość wynagrodzenia za linię energetyczną, nie jest więc możliwe wskazanie uniwersalnej kwoty należnej każdemu właścicielowi nieruchomości, przez którą przebiegają urządzenia przesyłowe.

Znaczenie dla wyceny ma wartość nieruchomości, rodzaj urządzeń przesyłowych oraz powierzchnia działki objęta ograniczeniami, a także dopuszczalny sposób zagospodarowania działki i sposób jej wykorzystywania.

Na wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu wpływa też zakres, w jakim ustanawiana służebność ogranicza właścicieli w możliwości swobodnego korzystania z nieruchomości zgodnie z jej przeznaczeniem. Inaczej będzie oceniana linia elektroenergetyczna biegnąca przy granicy dużej działki rolnej, a inaczej linia energeyczna przebiegająca przez środek działki budowlanej.

Data budowy urządzeń przesyłowych ma duże znaczenie w sprawach dotyczących ustanowienia służebności przesyłu – linie elektroenergetyczne budowane wiele lat temu wymagają szczególnie wnikliwej analizy. Przedsiębiorstwa energetyczne często powołują się na nabycie służebności przez zasiedzenie, wskazując, że wskutek wieloletniego korzystania z nieruchomości nabyły prawo do dalszego korzystania z działki w dotychczasowym zakresie.

Do tej kwestii odniósł się Sąd Najwyższy między innymi w sprawie o sygn. akt II CSKP 2313/22. Służebność przesyłu została wprowadzona do Kodeksu cywilnego 3 sierpnia 2008 roku – wcześniej przepisy nie przewidywały wprost takiej instytucji. Sąd Najwyższy podzielił argumentację, zgodnie z którą okres sprzed wprowadzenia tej instytucji nie powinien być zaliczany do okresu zasiedzenia, co oznacza, że przed nowelizacją Kodeksu cywilnego nie mógł biec termin zasiedzenia prawa odpowiadającego treściowo takiej służebności.

Taka argumentacja ma duże znaczenie dla właścicieli nieruchomości z liniami energetycznymi wybudowanymi wiele lat temu – dotyczy zwłaszcza spraw, w których przedsiębiorstwo przesyłowe podnosi zarzut zasiedzenia z uwagi na upływ 30-letniego okresu posiadania.

Takie stanowisko znajduje dodatkowe oparcie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16. Trybunał zakwestionował wykładnię przepisów, która pozwalała przedsiębiorstwom przesyłowym nabywać przez zasiedzenie służebność przesyłu, doliczając do okresu jej posiadania czas sprzed 3 sierpnia 2008 r., czyli przed wprowadzeniem tej instytucji do porządku prawnego. Należy jednak pamiętać, że argumentacja Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza, że każda taka sprawa zakończy się automatycznie korzystnie dla właścicieli nieruchomości.

Najpierw konieczne jest ustalenie, jakie urządzenia przesyłowe znajdują się na nieruchomości oraz które przedsiębiorstwo jest ich właścicielem, a następnie przeanalizowanie stanu prawnego gruntu.

Istotna jest księga wieczysta i możliwe ujawnienie w niej ograniczonego prawa rzeczowego, jakim jest służebność przesyłu. Brak wpisanej służebności przesyłu nie przesądza jeszcze automatycznie o zasadności roszczenia.

Istotna może być także dokumentacja dotycząca budowy linii – przy starszych urządzeniach konieczne bywa sięgnięcie do dokumentów sprzed kilkudziesięciu lat i weryfikacja dostępnych archiwów.

Sprawę dotyczącą urządzeń przesyłowych warto rozpocząć od analizy dokumentów, która pozwala ustalić rzeczywistą sytuację prawną nieruchomości oraz prawo przedsiębiorcy do korzystania z działki. Kancelaria może zweryfikować podstawę korzystania z gruntu przez przedsiębiorstwo przesyłowe oraz ocenić możliwość ustanowienia służebności przesyłu i uzyskania odpowiedniego wynagrodzenia.

Szczególnej analizy wymaga zarzut zasiedzenia służebności przesyłu, zwłaszcza przy urządzeniach istniejących od kilkudziesięciu lat – istotne są wówczas data budowy urządzeń oraz historia własności nieruchomości.

Kancelaria Mędrecki Wilk i Wspólnicy zajmuje się sprawami dotyczącymi służebności przesyłu, analizując zgromadzoną dokumentację oraz podstawę korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorstwa przesyłowe. Jeżeli na nieruchomości znajdują się słupy lub linie elektroenergetyczne, warto sprawdzić możliwość dochodzenia roszczeń – każda sprawa wymaga indywidualnej oceny.