Zaniżona renta rodzinna po zmarłym emerycie. Czy wyrok SK 140/20 może otworzyć drogę do wyższego świadczenia?

Renta rodzinna jest świadczeniem zależnym od świadczenia, które przysługiwało albo przysługiwałoby osobie zmarłej. Oznacza to, że błędne lub zaniżone ustalenie emerytury zmarłego może mieć bezpośredni wpływ na wysokość renty rodzinnej wypłacanej jego bliskim. Problem ten może dotyczyć rodzin osób, które pobierały wcześniejszą emeryturę z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Następnie, po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, ich emerytura została obliczona z pomniejszeniem o sumę wcześniej pobranych świadczeń. Co jednak w sytuacji, gdy osoba, której emeryturę zaniżono, już nie żyje? Czy małżonek albo dzieci mogą domagać się wyższej renty rodzinnej?

Przez wiele lat część ubezpieczonych mogła przejść na wcześniejszą emeryturę. Dotyczyło to między innymi osób wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Dla wielu osób decyzja o przejściu na wcześniejszą emeryturę była podejmowana w czasie, gdy obowiązujące przepisy nie przewidywały późniejszego pomniejszenia emerytury powszechnej o wypłacone wcześniej świadczenia. Następnie ustawodawca w dniu 1 stycznia 2013 roku wprowadził art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis zaczął obowiązywać od 1 stycznia 2013 r. Mechanizm ten powodował, że przy obliczaniu emerytury w powszechnym wieku emerytalnym podstawę jej obliczenia pomniejszano o sumę wcześniej pobranych emerytur. Problem polegał jednak na tym, że osoby, które wcześniej zdecydowały się na emeryturę przed 6 czerwca 2012 roku, nie mogły przewidzieć takiego skutku swojej decyzji. W momencie przechodzenia na wcześniejszą emeryturę nie znały przyszłej regulacji i jej konsekwencji.

4 czerwca 2024 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie o sygnaturze SK 140/20. Trybunał uznał, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie określonej wcześniejszej emerytury przed 6 czerwca 2012 r. Trybunał zwrócił uwagę na zasadę zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Osoba podejmująca decyzję o wcześniejszej emeryturze powinna mieć możliwość poznania skutków prawnych takiej decyzji.

Wyrok może mieć znaczenie nie tylko dla samych emerytów. Szczególnej uwagi wymagają przypadki, w których osoba poszkodowana przez zaniżenie emerytury już nie żyje. Renta rodzinna jest bowiem świadczeniem pochodnym. Jej wysokość zależy od świadczenia, które przysługiwało albo przysługiwałoby osobie zmarłej.

Zgodnie z art. 73 ustawy emerytalnej renta rodzinna wynosi 85% świadczenia zmarłego przy jednej osobie uprawnionej. Przy dwóch osobach jest to 90%, a przy trzech lub większej liczbie osób 95%. Oznacza to, że jeżeli świadczenie zmarłego zostało ustalone w zaniżonej wysokości, zaniżona może być również renta rodzinna. Przykładowo, jeżeli prawidłowo ustalona emerytura zmarłego powinna wynosić 5 000 zł, a ZUS przyjął kwotę 4 000 zł, różnica wynosi 1 000 zł. Jeżeli do renty rodzinnej uprawniona jest jedna osoba, 85% z prawidłowej kwoty daje 4 250 zł. Przy zastosowaniu kwoty zaniżonej renta wynosi natomiast 3 400 zł. Różnica wynosi więc 850 zł miesięcznie. W rzeczywistej sprawie wysokość wyrównania zależy oczywiście od wszystkich okoliczności oraz okresu, za który można dochodzić podwyższenia świadczenia.

Jest to jedna z najważniejszych kwestii w tego rodzaju sprawach. Nie można przyjąć, że śmierć emeryta automatycznie zamyka możliwość analizy prawidłowości jego świadczenia. Przepisy przewidują mechanizmy ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości. Art. 114 ustawy emerytalnej przewiduje możliwość ponownego ustalenia prawa do emerytury lub ich wysokości w sprawach zakończonych prawomocną decyzją.

Przepis przewiduje taką możliwość między innymi w razie przedstawienia nowych dowodów lub ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji. Istotne jest także ustalenie, czy chodzi o podwyższenie renty rodzinnej na przyszłość, wyrównanie wcześniejszych wypłat, czy też kontynuowanie niezakończonego postępowania wszczętego jeszcze przez zmarłego. Z tego powodu nie warto ograniczać się do prostego powołania na wyrok Trybunału.

ZUS automatycznie nie przeliczy renty rodzinnej po osobach, których emerytury mogły zostać zaniżone. W praktyce konieczne może jest obecnie złożenie odpowiedniego wniosku. Następnie ZUS może wydać decyzję, którą będzie można ocenić pod kątem prawidłowości. Warto pamiętać, że samo wskazanie sygnatury SK 140/20 nie zawsze wystarczy. Konieczne jest wykazanie, że konkretny przypadek odpowiada sytuacji objętej wyrokiem Trybunału. Trzeba również określić, jaki wpływ miało zastosowanie zakwestionowanego mechanizmu na emeryturę zmarłego. Następnie należy ustalić, jak zaniżona emerytura wpłynęła na wysokość renty rodzinnej.

Odmowa ZUS nie musi oznaczać końca sprawy. Jeżeli organ rentowy wyda decyzję odmowną albo ustali świadczenie w dalszym ciągu w zaniżonej wysokości, decyzję można poddać kontroli sądu ubezpieczeń społecznych. Orzecznictwo w tego typu sprawach nie jest jednak jednolite. Dlatego każdą sprawę należy analizować indywidualnie.

Śmierć emeryta nie powinna powodować automatycznego pominięcia problemu. Jeżeli wysokość świadczenia zmarłego miała wpływ na rentę rodzinną, trzeba zbadać również sytuację osób, które tę rentę pobierają. Możemy nieodpłatnie przeanalizować decyzje ZUS, historię świadczeń zmarłego oraz sposób ustalenia renty rodzinnej. Na tej podstawie możemy ocenić, czy istnieje podstawa do przeliczenia renty rodzinnej i dochodzenia należnego wyrównania oraz wskażemy co robić dalej.