W czerwcu 2024 roku Trybunał Konstytucyjny wydał przełomowy wyrok w sprawie SK 140/20. Uznał on za niekonstytucyjne przepisy pozwalające na pomniejszanie podstawy emerytury powszechnej o kwoty pobranych wcześniej emerytur. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opublikowało wreszcie projekt ustawy (UD204), który ma być systemową odpowiedzią na to orzeczenie. W tym artykule bliżej przyjrzymy się treści projektu.
O co chodzi w sporze z ZUS? Wyrok TK w pigułce
Istota problemu tkwi w mechanizmie wprowadzonym do ustawy o emeryturach i rentach z FUS (art. 25 ust. 1b). Przepis ten nakazał pomniejszanie podstawy emerytury powszechnej o sumę wszystkich kwot pobranych w ramach tzw. wcześniejszej emerytury.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku SK 140/20 stanął po stronie konkretnej grupy seniorów – osób, które przeszły na wcześniejsze świadczenia przed czerwcem 2012 roku. W momencie podejmowania tej decyzji, przepisy nie przewidywały mechanizmu potrąceń, a ubezpieczeni mieli prawo zakładać, że ich kapitał emerytalny pozostanie nienaruszony.
Wprowadzenie niekorzystnych zasad zaskoczyło seniorów, którzy nie mieli już możliwości wycofania się z raz podjętej decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę. TK uznał, że takie działanie narusza zasadę zaufania obywatela do państwa i bezpieczeństwa prawnego. Zgodnie z wyrokiem, grupa ta ma prawo do ustalenia wysokości emerytury powszechnej bez stosowania krzywdzącego mechanizmu pomniejszania jej podstawy.
Kogo obejmuje projekt UD204? Kluczowe roczniki i grupy
Zgodnie z art. 1 projektu, nowe przepisy mają zastosowanie do osób, które złożyły wniosek o emeryturę wcześniejszą przed 6 czerwca 2012 roku, a prawo do emerytury powszechnej nabyły po 31 grudnia 2012 roku.
Projekt precyzyjnie wskazuje grupy beneficjentów:
- Kobiety urodzone w latach 1954–1959,
- Mężczyźni urodzeni w latach 1949–1952 oraz w 1954 roku.
Regulacja obejmuje zarówno osoby już pobierające zaniżoną emeryturę powszechną, jak i te, które nabyły do niej prawo, ale nadal pobierają wcześniejsze świadczenie.
Jaka jest nowa metoda obliczania emerytury?
Zgodnie z art. 2 projektu, wysokość emerytury ustala się na dzień złożenia pierwotnego wniosku lub na dzień osiągnięcia wieku emerytalnego. Choć Ministerstwo deklaruje brak pomniejszania kapitału (zgodnie z wyrokiem TK), wprowadza inny mechanizm.
Baza kapitałowa za okres pobierania emerytury wcześniejszej nie będzie waloryzowana. Oznacza to, że ZUS przeliczy świadczenie bez potrąceń, ale nie podwyższy kapitału o wskaźniki waloryzacji za lata, w których senior pobierał wcześniejsze świadczenie. W praktyce może to znacząco obniżyć docelową kwotę podwyżki w porównaniu do tego, co obecnie można uzyskać na drodze sądowej.
Brak wyrównania za lata wstecz
Obecny projekt nie przewiduje wstecznego wyrównania za okres sprzed wejścia w życie ustawy.
W praktyce oznacza to, że seniorzy mogą stracić szansę na odzyskanie środków, które były im potrącane przez ostatnie lata. Jest to rozwiązanie mniej korzystne niż to przyznane rocznikowi 1953, gdzie zagwarantowano pełne wyrównanie od momentu pierwszej wypłaty zaniżonego świadczenia.
Procedura i terminy: Jakie są dwie ścieżki przeliczeń?
Sposób przeliczenia zależy od aktualnego statusu ubezpieczonego:
-
- Osoby na emeryturze powszechnej: ZUS dokona przeliczenia z urzędu w ciągu 6 miesięcy od wejścia w życie ustawy.
- Osoby na emeryturze wcześniejszej: Muszą one złożyć wniosek o emeryturę powszechną w określonym terminie (prawdopodobnie do końca 2026 r.). Przeoczenie tego terminu może uniemożliwić skorzystanie z nowych zasad.
Sprawy w sądach a nowa ustawa
Zgodnie z projektem, sprawy wszczęte przed wejściem w życie ustawy mają toczyć się normalnym trybem aż do prawomocności. To kluczowa informacja, ponieważ obecnie przed sądem można wywalczyć znacznie więcej niż oferuje projekt.
Co można zyskać w sądzie, opierając się bezpośrednio na Konstytucji?
- Wyższą emeryturę „na przyszłość”: Sądowa wykładnia często zakłada brak potrąceń przy jednoczesnym zachowaniu pełnej waloryzacji kapitału.
- Wyrównanie za 3 lata wstecz: Możliwość odzyskania zaległych pieniędzy, których ustawa nie przewiduje.
- Odsetki za opóźnienie po wyroku TK. Ustawa odsetek nie przewiduje.
Czy warto czekać na ustawę? | Podsumowanie
Projekt w obecnym kształcie stanowi próbę systemowego rozwiązania problemu, jednak zawiera szereg ograniczeń ekonomicznych dla ubezpieczonych.
Obecnie resort zakłada wejście przepisów w życie 1 czerwca 2026 roku, lecz termin ten oraz ostateczna treść ustawy mogą ulec zmianie w toku prac legislacyjnych.
Z uwagi na brak wyrównania wstecznego i specyficzny mechanizm waloryzacji w projekcie, dla wielu osób indywidualna droga sądowa oparta bezpośrednio na Konstytucji pozostaje najbardziej skutecznym sposobem na uzyskanie pełnej kwoty świadczenia.
Zachęcamy do kontaktu z ekspertami Kancelarii Mędrecki, Wilk i Wspólnicy w celu indywidualnej oceny Państwa sytuacji prawnej.
Najczęściej zadawane pytania
Kogo obejmuje projekt ustawy UD204?
Projekt dotyczy osób, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., a prawo do emerytury powszechnej nabyły po 31 grudnia 2012 r. Obejmuje wskazane roczniki kobiet i mężczyzn określone w projekcie.
Czy ustawa przewiduje wyrównanie za lata wsteczne?
Nie. Projekt w obecnym kształcie nie zakłada wypłaty wyrównań za poprzednie lata ani odsetek. To istotna różnica względem korzyści możliwych do uzyskania w sądzie.
Czy po wejściu ustawy nadal będzie można iść do sądu?
Tak. Sprawy wszczęte przed wejściem ustawy mają toczyć się dalej. Droga sądowa może umożliwić uzyskanie wyższej emerytury oraz wyrównania za 3 lata wstecz.
